تهوع و استفراغ بارداری

تهوع و استفراغ بارداری که اغلب با نام ویار صبحگاهی شناخته می‌شود، یکی از شایع‌ ترین تجربه‌ های مادران باردار است و در سه‌ ماهه اول بروز می‌کند، حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد زنان باردار درجاتی از این علائم را تجربه می‌کنند، هرچند در بیشتر موارد خفیف و گذراست، اما در برخی زنان شدت می‌یابد و کیفیت زندگی، تغذیه و حتی سلامت جنین را تحت تأثیر قرار می‌دهد، همین موضوع، نگرانی‌ ها و پرسش‌ های زیادی را برای مادران ایجاد می‌کند، به نظر شما، چه عواملی در کاهش یا کنترل این حالت ناخوشایند نقش مؤثری دارد؟

شیوع و زمان بروز تهوع بارداری

تهوع و استفراغ بارداری یکی از شایع ترین علائم در سه‌ ماهه اول است و حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد از زنان باردار آن را تجربه می‌کنند، این حالت از هفته پنجم بارداری آغاز می‌شود، در هفته های ۸ تا ۱۲ به اوج خود می‌رسد و اغلب تا هفته ۱۴ تا ۱۶ کاهش می‌یابد، البته در برخی زنان ممکن است علائم تا ماه‌ های بعدی هم ادامه داشته باشد.

علل بروز تهوع و استفراغ بارداری

تهوع و استفراغ در دوران بارداری بیشتر به تغییرات هورمونی بدن مربوط است که در ادامه تمام دلایل بروز آن را بررسی خواهیم کرد:

افزایش هورمون hCG

افزایش ناگهانی هورمون بارداری در سه‌ ماهه اول مرکز کنترل تهوع در مغز را تحریک می‌کند و معمولا در بارداری های چندقلویی که سطح hCG بالاتر است، تهوع شدیدتر و طولانی‌ تر دیده می‌شود.

تغییرات استروژن و پروژسترون

سطح بالای این هورمون‌ها در بارداری باعث شل شدن عضلات گوارشی و کندی تخلیه معده می‌شود و همین موضوع زمینه‌ ساز احساس پری، رفلاکس معده و افزایش تهوع و استفراغ در طول روز به‌ ویژه صبح ها است.

افزایش حساسیت به بو و طعم

در دوران بارداری حس بویایی و چشایی حساس‌تر می‌شود، بوهای تند، دود یا برخی طعم‌ ها به‌سرعت مرکز تهوع را تحریک می‌کنند و باعث بروز حالت تهوع یا استفراغ می‌شوند، اجتناب از محرک‌ های محیطی کمک‌ کننده است.

کندی حرکات گوارشی

به دلیل تغییرات هورمونی، حرکات دودی معده و روده کندتر می‌شود و غذا مدت بیشتری در معده باقی می‌ماند، این امر موجب احساس سنگینی، نفخ و در نهایت تهوع و استفراغ در مادر باردار می‌شود.

نوسان قند خون

افت قند خون به ویژه هنگام ناشتا بودن یا فاصله زیاد بین وعده‌ها تهوع را تشدید می‌کند، مصرف وعده های کوچک و میان‌ وعده‌ های سبک در طول روز به کنترل این مشکل کمک می‌کند.

عوامل روانی و استرس

اضطراب و نگرانی‌ های دوران بارداری با فعال کردن سیستم عصبی و هورمونی شدت تهوع و استفراغ را افزایش می‌دهند، آرامش روان، حمایت خانواده و خواب کافی در کاهش علائم مؤثر است.

سابقه ژنتیکی و فردی

زنانی که در بارداری‌ های قبلی تهوع شدید داشته‌اند یا سابقه بیماری حرکت و میگرن دارند، بیشتر در معرض تهوع بارداری هستند، عوامل ژنتیکی نیز در شدت علائم نقش قابل توجهی دارند.

بارداری چندقلویی یا مولار

در بارداری‌ های دوقلو یا مولار، سطح هورمون‌ ها به‌طور غیرطبیعی بالا می‌رود و همین افزایش باعث تهوع و استفراغ شدیدتر می‌شود که گاهی نیازمند مراقبت پزشکی فوری است.

مشکلات زمینه‌ای گوارشی

بیماری‌ هایی مثل رفلاکس معده، التهاب معده یا وجود باکتری هلیکوباکتر پیلوری می‌توانند تهوع بارداری را بدتر کنند، در این شرایط درمان هم‌ زمان بیماری‌ های گوارشی اهمیت زیادی دارد.

در صورت بروز هر گونه مشکلی با دکتر غزاله موسوی زاده با شماره ۰۲۱۴۴۳۲۸۲۴۴ در ارتباط باشید.

تفاوت ویار صبحگاهی و تهوع شدید بارداری

در جدول زیر تفاوت‌ های اصلی ویار صبحگاهی و تهوع شدید بارداری را آورده‌ایم:

ویژگی‌ ها	ویار صبحگاهی	تهوع و استفراغ شدید بارداری
زمان شروع	معمولا از هفته ۴ تا ۹ بارداری، اغلب تا هفته ۱۲–۱۴ کاهش می‌یابد.	معمولا در سه‌ ماهه‌ی اول شروع می‌شود و تا نیمه‌ی بارداری یا بیشتر ادامه می‌یابد.
شدت علائم	خفیف تا متوسط، تهوع صبحگاهی با یا بدون استفراغ	تهوع و استفراغ شدید و مکرر، گاهی چندین بار در روز
تأثیر بر تغذیه	مادر غذا و مایعات را تحمل می‌کند.	ناتوانی در خوردن و نوشیدن، تحمل کم غذا و مایعات
کاهش وزن	معمولا ناچیز یا وجود ندارد.	کاهش وزن قابل‌ توجه بیش از ۵٪ وزن قبل از بارداری
کم‌آبی و الکترولیت	معمولا ایجاد نمی‌شود.	کم‌ آبی، کاهش فشار خون، اختلال الکترولیت‌ ها شایع است.
نیاز به درمان پزشکی	اغلب نیازی نیست، با تغییر سبک زندگی و رژیم غذایی بارداری کنترل می‌شود.	اغلب نیاز به درمان دارویی، سرم‌ درمانی یا حتی بستری در بیمارستان دارد.
سیر بیماری	موقتی، معمولا بعد از سه‌ماهه اول کاهش می‌یابد.	ممکن است تا پایان بارداری ادامه پیدا کند و فعالیت روزانه را مختل کند.

علائم همراه با تهوع و استفراغ بارداری

این علائم در شدت‌ های مختلف بروز می‌کنند:

علائم شایع:

• تهوع اغلب در صبح‌ها بیشتر است و در طول روز کاهش می‌یابد.

• استفراغ خفیف یا گهگاه

• کاهش اشتها یا بی‌ میلی به بعضی غذاها

• تغییر در حس بویایی و مزه

• احساس خستگی و بی‌حالی

علائم تهوع و استفراغ شدید بارداری:

• تهوع و استفراغ مداوم و شدید، چند بار در روز

• کاهش وزن قابل توجه (بیش از ۵٪ وزن پیش از بارداری)

• کم‌آبی بدن (خشکی دهان، کاهش یا قطع ادرار، ادرار تیره‌رنگ)

• اختلال در الکترولیت‌ها (سدیم و پتاسیم) و احساس ضعف یا گیجی

• سرگیجه و افت فشار خون هنگام ایستادن

• سردرد، احساس سبکی سر یا غش

• تحریک‌ پذیری و تغییرات خلقی به‌دلیل ضعف و خستگی

• در موارد شدید، احتمال نیاز به بستری شدن و دریافت سرم یا دارو برای کنترل علائم

راهکارهای خانگی برای کاهش تهوع و استفراغ

مواردی که برای کاهش تهوع در خانه میتوان انجام داد شامل موارد زیر است:

مصرف وعده‌ های کوچک و مکرر

به‌ جای سه وعده سنگین، روز را با ۵ تا ۶ وعده سبک و کم‌حجم بگذرانید، معده خالی تهوع را تشدید می‌کند، بنابراین بهتر است همیشه مقداری غذای سبک مثل نان تست یا بیسکویت ساده در دسترس باشد.

پرهیز از بوهای محرک

بوی تند غذا، عطر یا دود تهوع را بیشتر می‌کند، تهویه مناسب خانه، باز کردن پنجره‌ها و استفاده از غذاهای ساده و کم‌ بو می‌تواند مؤثر باشد.

نوشیدن مایعات به‌ طور مکرر

مصرف آب، دمنوش‌ های ملایم مثل زنجبیل یا نعناع و آبمیوه‌ های طبیعی به‌صورت جرع ه‌جرعه در طول روز از کم‌آبی جلوگیری کرده و به کاهش حالت تهوع کمک می‌کند.

استفاده از خوراکی‌ های خشک و سبک

خوردن مواد غذایی خشک مانند بیسکویت ساده، نان سوخاری یا کراکر قبل از برخاستن از رختخواب، شدت تهوع صبحگاهی را کمتر کرده و معده را آرام نگه می‌دارد.

استراحت و کاهش استرس

خستگی و اضطراب علائم تهوع را تشدید می‌کنند، داشتن خواب کافی، استراحت بین فعالیت‌ ها و تمرین تکنیک‌ های آرام‌ سازی مانند تنفس عمیق مفید است.

پرهیز از غذاهای چرب و سنگین

غذاهای سرخ‌ کردنی و پرچرب هضم را کند می‌کنند و احتمال رفلاکس و تهوع را بالا می‌برند، مصرف غذاهای سبک، آب‌پز یا بخارپز گزینه‌ی بهتری است.

مصرف میوه و سبزیجات تازه

میوه‌ ها و سبزیجات تازه به‌ویژه با طعم ترش یا خنک مانند لیمو، سیب سبز یا خیار می‌توانند به کاهش تهوع کمک کنند و در عین حال ویتامین‌ های لازم را تأمین کنند.

استفاده از زنجبیل

زنجبیل به‌ عنوان یک ضدتهوع طبیعی شناخته می‌شود و مصرف دمنوش زنجبیل یا افزودن مقدار کمی از آن به غذا، می‌تواند شدت تهوع و استفراغ را کاهش دهد.

روش‌ های درمان تهوع و استفراغ بارداری

درمان تهوع و استفراغ باعث می شود که مادر احساس بهتری داشته باشد و بتواند غذا و مایعات را به مقدار کافی مصرف کند و دچار کاهش وزن نشود، لازم به یادآوری است که با درمان نمی توان به طور کامل تهوع و استفراغ را برطرف ساخت و برخی خانم ها نیاز به چند نوع درمان دارند، خوشبختانه علائم بدون درمان تا اواسط دوره بارداری برطرف می شود و جای نگرانی وجود ندارد.

تغییر در برنامه غذایی

خانم های باردار مبتلا به تهوع و استفراغ باید قبل از اینکه گرسنه شوند غذا مصرف کنند و از خوردن غذا با معده خالی بپرهیزید، چون سبب تهوع می شود، مواد غذایی باید با دفعات زیاد و هر بار به میزان کم در طی روز مصرف شود.

غذاها باید کم حجم حاوی پروتئین و کربوهیدرات بالا و چربی کم باشند مایعات سرد شفاف گازدار یا ترش مصرف شود و مادران این مایعات را در بین وعده های غذایی مصرف می‌کنند و بو کردن لیمو تازه در کاهش علائم موثر است.

داروها

دارویی که در طی بارداری تهوع و استفراغ را کم می کند بی ضرر هستند، مصرف ویتامین c و b6 تهوع خفیف تا متوسط راکم می کند، ولی در برطرف کردن استفراغ موثر نیست، برخی آنتی هیستامین ها و داروهای ضد تهوع در طی بارداری ایمن هستند مانند دیفن هیدرامین و ديمن هيدرينات و دیگر  داروهایی که موثر هستند شامل پرومتازین، متوکلوپوامید و اندانسترون است.

اگر تهوع و استفراغ به قدری شدید باشند که مادر نتواند موارد خوراکی را تحمل کند باید مایعات وریدی استفاده شود و توصیه می شود که تا مدتی کوتاه غذا مصرف نشود تا روده ها استراحت کند و سپس  در عرض 24 تا 48 ساعت تدریجا خوردن غذا آغاز شود، در مواردی که کاهش وزن شدید باشد و با درمان خوب نشود می توان از راه لوله ی معده یا وریدی مواد غذایی را به بیمار رساند.

درمان های مکمل

• طب سوزنی یا طب فشاری
• هیبنوتیزم
• مصرف زنجبیل که برای تهوع و استفراغ خفیف کمک کننده است.

تهوع و استفراغ چه تاثیری در وزن گیری دارند؟

بیشتر خانم ها پس از تجربه ی تهوع و استفراغ بارداری بدون پدیدار شدن عارضه ای، به طور کامل بهبود می یابند و افرادی که استفراغ خفیف تا متوسط دارند در اوایل بارداری وزن گیری کمی دارند معمولا این عدم وزن گیری عوارضی بر روی جنین ندارند مگر اینکه کاهش وزن خیلی شدید باشد حداقل 10% زیر وزن طبیعی بدن باشد.

وزن گیری طبیعی در طی بارداری، بستگی به وزن قبل از بارداری دارد خانم هایی که وزن طبیعی دارند، وزن گیری آنان باید بین 11 تا 16 کیلوگرم باشد و در خانم هایی که تهوع و استفراغ شدید بارداری داشته اند هم احتمال کاهش رشد جنین وجود دارد و هم احتمال این که در بارداری بعدی این ناراحتی تکرار شود بسیار بالاست که بروز مجدد آن 15 تا 20 % است، خانم هایی که در بارداری اول تهوع و استفراغ شدید نداشته اند بسیار بعید است که در بارداری بعدی دچار آن بشوند .

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

بسیاری از خانم ها به ویژه کسانی که تهوع خفیف تا متوسط دارند نیازی به درمان یا مراجعه به بهترین متخصص زنان و زایمان ندارند:

• بروز علائم کم آبی مانند ، کاهش حجم ادرار ،تیره شدن رنگ ادرار و بروز سرگیجه
• استفراغ مکرر در طی روز خصوصاً اگر استفراغ با خون همراه باشد .
• درد لگن با شکم
• اگر امکان مصرف غذا یا مایعات برای بیش از 12 ساعت وجود نداشته باشد.
• اگر خانم باردار ،بیش از 2 تا 3 کیلوگرم کیلوگرم کاهش وزن داشته باشد

در این موارد باید آزمایش های بارداری شامل آزمایش خون و ادرار و سونوگرافی انجام شود.

سوالات متداول

در نهایت…

تهوع و استفراغ بارداری تجربه‌ای شایع اما متفاوت میان زنان است و در اغلب موارد خفیف بوده و خطری برای جنین ایجاد نمی‌کند، اما در صورت شدت زیاد، کم‌ آبی یا کاهش وزن مادر سلامت جنین را تحت‌ تأثیر قرار می‌دهد، آگاهی از علائم، مراجعه به پزشک در شرایط شدید و رعایت توصیه‌ های تغذیه‌ای به کاهش این مشکل کمک می‌کند، بنابراین مدیریت درست تهوع بارداری نقش مهمی در سلامت مادر و جنین دارد.