آیا تا به حال فکر کرده‌اید چرا برخی زوج ها با وجود تلاش مداوم برای بارداری، با این مسیر دشوار روبه‌رو می‌شوند؟ ناباروری در زنان یکی از مشکلات مهم سلامت باروری است که دلایل مختلفی از اختلالات هورمونی گرفته تا مشکلات رحم و تخمدان دارد و شناخت علت اصلی ناباروری، اولین قدم برای انتخاب روش درمان مناسب است، خوشبختانه امروزه با پیشرفت روش های تشخیصی و درمانی، بسیاری از زنان با دریافت درمان صحیح شانس بارداری خود را افزایش می‌دهند.
علت ناباروری در زنان
ناباروری به عنوان عدم توانایی در باردار شدن بعد از یک سال رابطه جنسی تعریف می شود و عوامل مختلفی بر باروری زنان تاثیر می‌گذارند، از عدم تعادل هورمونی گرفته تا مشکلات ساختاری در سیستم تولید مثل که در اینجا به شایع ترین علت ناباروری در زنان می پردازیم:
اختلالات تخمک گذاری
اختلالات تخمک گذاری از جمله دلایل اصلی ناباروری در زنان است و این اختلالات میتوانند آزاد شدن تخمک از تخمدان ها را مختل کرده و لقاح را دشوار سازند، اختلالات رایج تخمک گذاری عبارتند از:
سندرم تخمدان پلی کیستیک
در این بیماری، تعادل هورمون ها به هم می‌ریزد و تخمک گذاری به صورت منظم انجام نمی‌شود و وجود فولیکول های کوچک متعدد در تخمدان، افزایش هورمون های مردانه، قاعدگی های نامنظم، رشد موهای زائد، جوش و افزایش وزن از علائم این بیماری هستند، اختلال در آزاد شدن تخمک، یکی از دلایل اصلی کاهش شانس بارداری در زنان مبتلا به این سندرم است.
اختلال عملکرد هیپوتالاموس
هیپوتالاموس مسئول آزادسازی هورمون آزاد کننده گنادوتروپین (GnRH) است که به غده هیپوفیز برای تولید هورمون تحریک کننده فولیکول (FSH) و هورمون لوتئینه کننده (LH) سیگنال می دهد و استرس، افزایش یا کاهش وزن بیش از حد و سایر عوامل این فرآیند را مختل کرده و باعث تخمک گذاری نامنظم می‌شوند.
نارسایی زودرس تخمدان
این وضعیت نارسایی زودرس تخمدان یا کاهش زودهنگام عملکرد تخمدان، شرایطی است که در آن تخمدان ها پیش از سن ۴۰ سالگی عملکرد طبیعی خود را از دست می‌دهند و در این حالت، تعداد یا کیفیت تخمک ها کاهش پیدا کرده و تولید هورمون های زنانه مانند استروژن نیز کمتر می‌شود و این مشکل باعث نامنظمی یا قطع قاعدگی، گرگرفتگی، خشکی واژن و کاهش شانس بارداری می‌شود.
آسیب یا انسداد لوله های فالوپ
لوله های فالوپ مسیر انتقال تخمک و اسپرم برای انجام لقاح هستند و اگر این لوله‌ها دچار انسداد یا آسیب شوند، اسپرم به تخمک نمی‌رسد یا تخمک بارور شده قادر به حرکت به سمت رحم نخواهد بود، عفونت های لگنی، بیماری های مقاربتی، اندومتریوز و سابقه جراحی های ناحیه لگن از جمله عواملی هستند که باعث آسیب یا انسداد لوله های فالوپ می‌شوند.
جراحی های قبلی
سابقه برخی جراحی ها در ناحیه لگن، رحم یا تخمدان ها یکی از عوامل موثر در ناباروری زنان است و این جراحی ها باعث ایجاد چسبندگی های داخل لگن، آسیب به بافت تخمدان یا تغییر در ساختار رحم و لوله های فالوپ می‌شوند و برای مثال، جراحی های مربوط به کیست تخمدان، اندومتریوز، فیبروم رحم یا عفونت های لگنی در برخی موارد بر عملکرد طبیعی اندام‌های تولید مثل تاثیر می‌گذارند.
آندومتریوز
اندومتریوز یکی از بیماری های مرتبط با سیستم تولید مثل زنان است که در آن بافتی مشابه پوشش داخلی رحم در خارج از رحم رشد میکند و این بیماری باعث التهاب، ایجاد چسبندگی در لگن، آسیب به تخمدان‌ها و اختلال در عملکرد لوله های فالوپ می‌شود، علاوه بر تاثیر بر باروری، اندومتریوز با علائمی مانند درد شدید قاعدگی، درد هنگام رابطه جنسی و دردهای لگنی همراه است.
علل رحمی یا دهانه رحمی
مشکلات رحم یا دهانه رحم نیز منجر به ناباروری می‌شود، این موارد عبارتند از:
✅ فیبروم های رحمی یا رشته های غیر سرطانی در رحم می توانند در لانه گزینی جنین اختلال ایجاد کرده یا لوله های فالوپ را مسدود کنند.
✅ برجستگی های کوچک روی دیواره داخلی رحم یا پولیپ که با مسدود کردن لوله های فالوپ یا جلوگیری از لانه گزینی بر باروری تاثیر می‌گذارند.
✅ برخی از زنان با ناهنجاری های ساختاری در رحم مانند رحم سپتوم (دیواره دار) متولد می‌شوند که بر باروری تاثیر می‌گذارد.
✅ باریک شدن دهانه رحم که مانع عبور اسپرم به رحم می‌شود.
عوامل مرتبط با سن
با افزایش سن، تعداد و کیفیت تخمک های موجود در تخمدان ها به تدریج کاهش پیدا میکند و این موضوع به ویژه پس از ۳۵ سالگی اهمیت بیشتری پیدا میکند و شانس بارداری طبیعی را کاهش می‌دهدُ کاهش ذخیره تخمدان در برخی زنان زودتر از حد انتظار رخ داده و عواملی مانند ژنتیک، جراحی های تخمدان، برخی بیماری ها یا درمان‌های خاص پزشکی در ایجاد آن نقش داشته باشند.
عدم تعادل هورمونی
عدم تعادل هورمونی در فرایندهایی که منجر به تخمک گذاری و بارداری می شوند، اختلال ایجاد میکند و اختلالات هورمونی رایج که بر باروری تاثیر می گذارند عبارتند از:
- هم پرکاری تیروئید (پرکاری تیروئید) و هم کم کاری تیروئید (کم کاری تیروئید) می توانند بر چرخه قاعدگی و تخمک گذاری تاثیر بگذارند.
- سطح بالای پرولاکتین، هورمونی که مسئول تولید شیر است که تخمک گذاری را مختل میکند.
سبک زندگی
برخی از انتخاب های سبک زندگی و عوامل محیطی می توانند تأثیر منفی بر باروری داشته باشند، این موارد عبارتند از:
- سیگار کشیدن به دهانه رحم و لوله های فالوپ آسیب می‌رساند، بر کیفیت تخمک تاثیر گذاشته و خطر سقط جنین و بارداری خارج از رحم را افزایش می‌دهد.
- مصرف بیش از حد الکل منجر به چرخه قاعدگی نامنظم و مشکلات تخمک گذاری می‌شود.
- اضافه وزن یا کمبود وزن قابل توجه بر تخمک گذاری تأثیر می‌گذارد و وزن بدن سالم از تعادل هورمونی و چرخه قاعدگی منظم حمایت می کند.
- سطوح بالای استرس با هورمون های مورد نیاز برای تولید تخمک تداخل ایجاد میکند.
عوامل ژنتیکی
در برخی موارد، عوامل ژنتیکی یا اختلالات سیستم ایمنی در ایجاد ناباروری نقش دارند و بعضی مشکلات کروموزومی بر عملکرد تخمدان یا رشد طبیعی جنین تاثیر می‌گذارند و همچنین در برخی زنان، واکنش های غیرطبیعی سیستم ایمنی روند لانه‌گزینی جنین را دشوار میکند، تشخیص این عوامل نیازمند بررسی های تخصصی پزشکی است.
ناباروری بدون علت مشخص
در برخی موارد، علت خاصی برای ناباروری قابل شناسایی نیست که این وضعیت به عنوان ناباروری بدون علت مشخص شناخته می شود و حدود 10 تا 20 درصد از موارد ناباروری را تشکیل می دهد و با وجود نداشتن علت قطعی، درمان هایی برای کمک به بارداری زنان وجود دارد.
بیشتر بخوانید: بارداری به روش ivf
علائم ناباروری در زنان
علائم ناباروری در زنان همیشه واضح نیستند، اما برخی نشانه‌ها هشداردهنده هستند، مهم‌ترین علائم عبارتند از:
- قاعدگی های نامنظم (خیلی کوتاه یا طولانی)
- قطع قاعدگی (آمنوره)
- خونریزی های شدید یا بسیار کم
- درد مزمن لگن
- درد هنگام مقاربت
- تغییرات هورمونی
- مشکلات پوستی (مثل آکنه شدید)
- رشد غیرطبیعی مو در صورت یا بدن (هیرسوتیسم)
- ریزش موی شدید
- مشکل در تخمک‌گذاری
- کاهش میل جنسی
- سقط‌های مکرر
تشخیص ناباروری در زنان
تشخیص علت ناباروری در زنان شامل بررسی دقیق سوابق پزشکی، معاینه فیزیکی و آزمایشات مختلفی از جمله آزمایش خون برای بررسی سطح هورمون، آزمایشات تصویربرداری مانند سونوگرافی و روش‌هایی مانند لاپاراسکوپی برای بررسی اندام‌های تولید مثل است.
- پزشک اطلاعاتی درباره‌ی سابقه پزشکی، قاعدگی، روش های پیشگیری قبلی، سابقه بیماری‌ها، جراحی‌ها، مصرف داروها و سابقه خانوادگی ناباروری را جمع‌آوری میکند.
- معاینه بالینی برای ارزیابی وضعیت رحم، تخمدان‌ها و سایر بخش های دستگاه تناسلی انجام می‌شود.
- پزشک بررسی میکند که آیا تخمک گذاری به طور منظم صورت می‌گیرد یا خیر و این کار با روش هایی مثل پیگیری سیکل قاعدگی، آزمایش سطح هورمون‌ها (مثل LH و پروژسترون) یا استفاده از کیت های پیش بینی تخمک گذاری انجام می‌شود.
- آزمایش خون برای بررسی سطح هورمون های مختلف مانند FSH، LH، استرادیول، پرولاکتین و هورمون های تیروئیدی انجام می‌شود.
- سونوگرافی ترانس واژینال برای بررسی رحم، تخمدان‌ها و فولیکول‌ها.
- هیستروسالپنگوگرافی (HSG) برای بررسی باز بودن لوله های فالوپ و شکل رحم.
- گاهی MRI یا سونوهیستروگرافی برای بررسی دقیق‌تر تجویز می‌شود.
- در صورت مشکوک بودن به مشکلاتی مانند آندومتریوز یا چسبندگی لگنی، ممکن است لاپاراسکوپی انجام شود.
روش های درمان ناباروری در زنان
گزینه های درمانی ناباروری عبارتند از:
داروها
داروهایی در صورتی که ناباروری به دلیل اختلال در تخمک گذاری ایجاد شده باشد، پزشک داروهایی برای تحریک تخمک گذاری تجویز میکند و این داروها به رشد فولیکول‌ها و آزاد شدن تخمک کمک می‌کنند و شانس لقاح را افزایش می‌دهند، داروهای مورد استفاده بر اساس علت ناباروری، سن، وضعیت هورمونی و شرایط تخمدان‌ها انتخاب می‌شوند و مصرف آنها باید تحت نظر بهترین متخصص ناباروری در تهران انجام شود، کلومیفن سیترات در زنانی که اختلال تخمک گذاری دارند، تخمک گذاری را تحریک می‌کنند.
درمان مشکلات رحم و لوله های فالوپ
برخی مشکلات ساختاری مانند فیبروم رحم، پولیپ، چسبندگی های داخل رحم یا انسداد لوله های فالوپ مانع بارداری می‌شوند و در این شرایط، درمان علت زمینه‌ای اهمیت زیادی دارد، از روش هایی مانند هیستروسکوپی برای اصلاح مشکلات داخل رحم یا جراحی های تخصصی برای رفع انسداد لوله‌های فالوپ استفاده می‌شود تا شرایط مناسب تری برای بارداری ایجاد شود.
روش های کمک باروری
روش های کمک باروری مجموعه‌ای از تکنیک های پزشکی هستند که برای افزایش شانس بارداری در زنانی که به دلایل مختلف با مشکل ناباروری مواجه هستند، استفاده می‌شوند و این روش‌ها با هدف کمک به فرآیند تخمک گذاری، لقاح یا انتقال جنین انجام می‌شوند، از مهم ترین روش های کمک باروری باید به تلقیح داخل رحمی (IUI)، لقاح خارج رحمی (IVF)، تزریق اسپرم داخل تخمک (ICSI) و استفاده از تخمک یا جنین اهدایی در شرایط خاص اشاره کرد.
بیشتر بخوانید: مراقبت های بعد از ivf
سوالات متداول
با افزایش سن، کیفیت و تعداد تخمک ها کاهش مییابد و شانس باروری پس از ۳۵ سالگی به طور قابل توجهی کاهش پیدا میکند.
اگر زیر ۳۵ سال هستید و پس از یک سال باردار نشدهاید یا اگر بالای ۳۵ سال هستید و پس از ۶ ماه تلاش موفق به بارداری نشدهاید، باید به پزشک مراجعه کنید.
در نهایت…
ناباروری در زنان یک مسئله چند وجهی با علل مختلفی از جمله اختلالات تخمک گذاری، آسیب لوله های فالوپ، مشکلات رحمی یا دهانه رحم، عوامل مرتبط با سن، عدم تعادل هورمونی، انتخاب های سبک زندگی و عوامل ژنتیکی است، درک علت ناباروری در زنان می تواند به زنان برای رسیدن به تشخیص و درمان مناسب کمک کند و شانس آنها را برای داشتن یک بارداری موفق افزایش دهد.
