آزمایشات ناباروری؛ بررسی‌ های لازم برای زوج‌ های نابارور

آزمایشات ناباروری برای شناسایی علت تأخیر در بارداری انجام می‌شوند و به آزمایش خون زنان محدود نیستند، ارزیابی دقیق وضعیت تخمک‌گذاری، رحم و لوله‌های رحمی، کیفیت اسپرم و سابقه پزشکی هر دو نفر را در بر می‌گیرد و بررسی مرحله‌ به‌ مرحله و متناسب با سن، مدت تلاش برای بارداری و شرایط هر زوج، به روشن شدن علت احتمالی کمک می‌کند و از انجام آزمایش‌ های پراکنده یا تکراری پیشگیری خواهد کرد، دکتر غزاله موسوی زاده پس از بررسی این موارد، آزمایش‌ های لازم را به‌ صورت هدفمند درخواست می‌کند.

چه زمانی بررسی ناباروری را شروع کنیم؟

زمان شروع بررسی به سن زن، مدت رابطه منظم بدون پیشگیری و شرایط پزشکی بستگی دارد، رابطه منظم به معنای نزدیکی بدون روش جلوگیری، هر دو تا سه روز یک‌ بار، در طول چرخه است و تأخیر در ارزیابی گاهی فرصت درمان را کمتر می‌کند، اما شروع بسیار زودهنگام آزمایش‌ ها هم همیشه لازم نیست.

اگر سن زن کمتر از ۳۵ سال است و پس از ۱۲ ماه بارداری رخ نداده، ارزیابی توصیه می‌شود، در سن ۳۵ سال و بالاتر، این زمان به ۶ ماه کاهش می‌یابد و در سنین بالاتر، دوره‌های بسیار نامنظم، سابقه جراحی لگن، عفونت لگنی، سقط مکرر، شیمی‌ درمانی یا مشکل شناخته‌ شده در اسپرم، مراجعه زودتر منطقی است.

ارزیابی اولیه زوجین چگونه انجام می‌شود؟

پیش از درخواست هر آزمایش، پزشک درباره مدت تلاش برای بارداری، نظم قاعدگی، بیماری‌ها، داروها، جراحی‌های قبلی، سابقه بارداری و سقط، عفونت‌ های تناسلی و سبک زندگی سؤال می‌کند و این گفت‌ و گو مسیر آزمایشات ناباروری را هدفمندتر می‌سازد؛ زیرا همه افراد به انجام آزمایش های یکسان نیاز ندارند.

بررسی سابقه قاعدگی و زمان‌ بندی رابطه

طول چرخه، فاصله بین خونریزی‌ها، درد شدید قاعدگی، لکه‌بینی و تغییرات تازه در پریود سرنخ‌های مهمی هستند و چرخه منظم لزوما تخمک‌ گذاری را تضمین نمی‌کند و چرخه نامنظم هم همیشه به معنای ناباروری نیست؛ با این حال، هر دو وضعیت باید در کنار سایر یافته‌ها تفسیر شوند، پزشک درباره زمان‌ بندی نزدیکی نیز پرسش می‌کند و تکیه صرف بر اپلیکیشن‌ ها یا علائم ظاهری تخمک‌ گذاری باعث از دست رفتن روزهای بارور می‌شود.

معاینه و سونوگرافی لگن

معاینه زنان و سونوگرافی لگن، بسته به شرایط فرد، برای بررسی شکل رحم، تخمدان‌ها، کیست‌ ها، فیبروم‌ها، نشانه‌ های احتمالی آندومتریوز و برخی مشکلات لگنی انجام می‌شود و سونوگرافی واژینال در بسیاری از موارد تصویر دقیق‌تری ارائه می‌دهد، اما انجام آن با رضایت و توضیح پزشک صورت می‌گیرد.

برای دریافت نوبت از دکتر غزاله موسوی زاده با شماره ۰۲۱۴۴۳۲۸۲۴۴ تماس بگیرید.

آزمایش‌ های مرتبط با تخمک‌ گذاری و هورمون‌ ها

برای بارداری طبیعی، آزاد شدن تخمک در زمان مناسب اهمیت دارد، آزمایش‌ های هورمونی درباره عملکرد تخمدان، تیروئید، پرولاکتین و برخی اختلالات زمینه‌ای اطلاعات می‌دهند، اما زمان نمونه‌ گیری در تفسیر نتیجه نقش اساسی دارد و درخواست خودسرانه آزمایش در روز نامناسب چرخه، گاهی نتیجه‌ای گمراه‌کننده ایجاد می‌کند.

FSH، LH و استرادیول در روزهای ابتدایی چرخه

FSH، LH و استرادیول اغلب در روزهای ابتدایی قاعدگی و با توجه به الگوی چرخه درخواست می‌شوند، این آزمایش‌ ها بخشی از ارزیابی عملکرد تخمدان هستند و باید همراه با سن، سونوگرافی و سابقه باروری دیده شوند، بالا یا پایین بودن یک عدد، به تنهایی تشخیص نهایی نیست.

تفسیر این نتایج بدون توجه به روز چرخه یا مصرف داروهای هورمونی نادرست است و اگر قرص جلوگیری، داروی تحریک تخمک‌ گذاری یا مکمل خاصی مصرف می‌کنید، پیش از آزمایش به پزشک و آزمایشگاه اطلاع دهید.

AMH و ارزیابی ذخیره تخمدان

AMH هورمونی است که در ارزیابی ذخیره تخمدان کاربرد دارد و در بسیاری از روزهای چرخه قابل اندازه‌گیری است، ذخیره تخمدان با کیفیت تخمک یا توانایی قطعی بارداری برابر نیست؛ این آزمایش بیشتر به برآورد پاسخ تخمدان در برنامه‌های درمانی کمک می‌کند.

AMH پایین به این معنا نیست که بارداری غیرممکن است و AMH مناسب نیز تضمین بارداری نمی‌دهد، سن، وضعیت تخمک‌گذاری، سلامت لوله‌ها، شرایط رحم و عامل مردانه باید هم‌زمان بررسی شوند تا برداشت واقع‌بینانه‌ای از نتیجه شکل بگیرد.

پروژسترون، تیروئید و پرولاکتین

پروژسترون در زمان مناسب پس از تخمک‌گذاری به ارزیابی وقوع آن کمک می‌کند و زمان ثابت برای همه زنان وجود ندارد؛ در چرخه‌های کوتاه یا بلند، روز نمونه‌گیری باید با زمان احتمالی تخمک‌گذاری هماهنگ شود، نه صرفا یک روز مشخص در تقویم.

TSH برای ارزیابی عملکرد تیروئید و پرولاکتین برای بررسی هورمونی که در افزایش آن چرخه و تخمک‌ گذاری را مختل می‌کند، در شرایط لازم درخواست می‌شوند، استرس، کم‌خوابی، بعضی داروها و شرایط نمونه‌گیری بر پرولاکتین اثر دارند؛ بنابراین نتیجه غیرطبیعی گاهی نیاز به تکرار کنترل‌ شده دارد.

بررسی رحم و لوله‌ های رحمی

این آزمایش شامل ارزیابی ساختار رحم، وضعیت پوشش داخلی آن و باز بودن لوله‌های فالوپ است و به پزشک کمک می‌کند تا مشکلاتی که مانع لانه‌گزینی جنین یا انتقال تخمک و اسپرم می‌شوند، شناسایی شوند.

• سونوگرافی رحم و تخمدان‌ها، برای بررسی شکل رحم، ضخامت آندومتر، وجود فیبروم، پولیپ، کیست‌های تخمدانی یا مشکلات ساختاری که بر باروری تأثیر می‌گذارند، انجام می‌شود.
• عکس رنگی رحم (HSG)، با استفاده از ماده حاجب و تصویربرداری با اشعه ایکس، باز بودن لوله‌های رحمی و وجود انسداد یا چسبندگی در مسیر لوله‌ها بررسی می‌شود.
• هیستروسکوپی، در این روش پزشک با استفاده از دوربین باریک وارد رحم می‌شود تا مشکلات داخل حفره رحم مانند پولیپ، فیبروم زیرمخاطی، چسبندگی رحم یا ناهنجاری‌های ساختاری را تشخیص دهد.
• لاپاراسکوپی تشخیصی، در صورت نیاز، برای بررسی دقیق‌تر خارج رحم، لوله‌های رحمی و وجود مشکلاتی مانند اندومتریوز یا چسبندگی‌ های لگنی انجام می‌شود.
• سونوگرافی سه‌بعدی رحم، این روش امکان بررسی دقیق‌تر شکل رحم و تشخیص ناهنجاری‌های مادرزادی رحم را فراهم می‌کند و در برخی موارد برای بررسی علت ناباروری پیشنهاد می‌شود.
• آزمایش بررسی ذخیره تخمدان همراه با ارزیابی رحم، اگرچه این آزمایش مستقیما مربوط به رحم و لوله‌ها نیست، اما در کنار بررسی‌های رحمی برای ارزیابی کامل وضعیت باروری زنان انجام می‌شود.

آزمایش‌های ناباروری مردان چرا باید هم‌ زمان انجام شوند؟

بررسی ناباروری نباید فقط بر بدن زن متمرکز شود. عامل مردانه در بخشی از موارد نقش دارد و آزمایش مایع منی، یا اسپرموگرام، از ارزیابی‌های پایه زوجین است، انجام زودهنگام آن به کوتاه شدن مسیر تشخیص کمک می‌کند و مانع از درمان‌ های غیرضروری برای زن می‌شود.

اسپرموگرام چه مواردی را نشان می‌دهد؟

در اسپرموگرام حجم مایع منی، تعداد اسپرم، حرکت، شکل ظاهری و برخی ویژگی‌های دیگر بررسی می‌شود و نتیجه غیرطبیعی به معنای ناتوانی کامل در باروری نیست؛ تب اخیر، فاصله نامناسب از آخرین انزال، مصرف بعضی داروها، سیگار و حتی شیوه جمع‌ آوری نمونه بر نتیجه اثر دارند.

پیش از نمونه‌گیری، آزمایشگاه درباره مدت پرهیز جنسی و روش تحویل نمونه راهنمایی می‌کند و رعایت همان دستورالعمل مهم است، اگر کیفیت نمونه پایین باشد، بهترین متخصص ناباروری در تهران تکرار آزمایش را در زمان مناسب پیشنهاد می‌دهد؛ چون تولید اسپرم فرایندی زمان‌بر است.

بررسی‌های تکمیلی مردان در چه شرایطی لازم است؟

در صورت اختلال پایدار در اسپرموگرام، سابقه واریکوسل، جراحی بیضه، مشکل نعوظ یا انزال، بیماری‌های مزمن و برخی یافته‌ های معاینه، ارزیابی اورولوژی یا اورولوژی ناباروری مطرح می‌شود، آزمایش هورمونی، سونوگرافی یا بررسی ژنتیک فقط برای گروه‌های مشخصی درخواست می‌شود.

آزمایش‌ های تکمیلی در چه شرایطی درخواست می‌شوند؟

آزمایش‌ های تکمیلی ناباروری در شرایطی درخواست می‌شوند که بررسی‌های اولیه نتوانند علت مشکل را مشخص کنند یا پزشک به وجود یک عامل خاص در روند باروری مشکوک باشد، این آزمایش‌ها به تشخیص دقیق‌تر علت ناباروری و انتخاب روش درمان ناباروری مناسب کمک می‌کنند.

• با افزایش سن، به‌ ویژه در زنان، احتمال کاهش ذخیره تخمدان یا تغییر کیفیت تخمک افزایش می‌یابد؛ بنابراین بررسی‌های دقیق‌تری برای ارزیابی شانس بارداری درخواست می‌شود.

• در افرادی که چندین بار سقط جنین داشته‌اند، آزمایش‌ های تکمیلی برای بررسی مشکلات ژنتیکی، اختلالات انعقادی، مشکلات هورمونی یا مشکلات مربوط به رحم انجام می‌شود.

• اگر آزمایش‌ های هورمونی، سونوگرافی، آزمایش اسپرم یا بررسی‌ های اولیه رحم و لوله‌ های رحمی نتیجه غیرطبیعی داشته باشند.

• در صورت وجود اختلال در تخمک‌گذاری، پریودهای نامنظم یا نشانه‌هایی مانند افزایش هورمون‌های خاص، آزمایش‌ های هورمونی تکمیلی برای بررسی عملکرد تخمدان و غدد مرتبط انجام می‌شود.

• در برخی زوج‌ها، به‌ خصوص در صورت سابقه خانوادگی ناباروری یا شکست‌ های مکرر درمان‌ های کمک‌ باروری، آزمایش‌ های ژنتیکی برای بررسی اختلالات کروموزومی درخواست می‌شود.

• اگر روش‌هایی مانند لقاح آزمایشگاهی یا میکرواینجکشن موفقیت‌ آمیز نباشند، پزشک آزمایش‌ های تخصصی‌تر برای بررسی کیفیت جنین، وضعیت رحم یا عوامل ایمنی را توصیه می‌کند.

• در صورت شک به بیماری‌هایی مانند اندومتریوز، اختلالات ایمنی، عفونت‌های مزمن یا مشکلات متابولیک، آزمایش‌ های تکمیلی برای بررسی این عوامل انجام می‌شود.

پیش از انجام آزمایشات ناباروری به چه نکاتی توجه کنیم؟

آمادگی درست باعث می‌شود نتیجه آزمایش قابل‌اعتمادتر باشد و نمونه‌ گیری یا تصویربرداری در زمان نامناسب تکرار نشود و فهرستی از تاریخ پریودها، داروها و مکمل‌ها، گزارش سونوگرافی و آزمایش‌های قبلی را همراه داشته باشید، حتی نتیجه‌های قدیمی هم گاهی برای مقایسه روند مفید هستند.

• روز شروع آخرین قاعدگی و طول معمول چرخه‌ها را ثبت کنید.
• فهرست همه داروها، داروهای هورمونی و مکمل‌ها را ارائه دهید.
• اگر احتمال بارداری وجود دارد، پیش از HSG یا اقدامات داخل‌ رحمی اطلاع دهید.
• دستور آزمایشگاه درباره ناشتا بودن، زمان نمونه‌گیری و شرایط اسپرموگرام را دقیق رعایت کنید.
• نتیجه آزمایش را بدون تفسیر شخصی یا مقایسه با تجربه دیگران، برای بررسی کامل به پزشک نشان دهید.

گاهی زوج‌ها هم‌زمان چند آزمایش را در مراکز مختلف انجام می‌دهند و پاسخ‌ها با روزهای متفاوت چرخه قابل مقایسه نیستند، هماهنگ کردن مراحل ارزیابی با متخصص، هزینه، تکرار آزمایش و نگرانی بی‌دلیل را کمتر می‌کند و برای تنظیم مسیر متناسب با شرایط شما، مشاوره با دکتر غزاله موسوی زاده به اولویت‌ بندی بررسی‌ ها کمک می‌کند.

نتیجه آزمایش‌ها چگونه به انتخاب درمان کمک می‌کند؟

پس از تکمیل بررسی‌های لازم، درمان بر اساس علت یا عوامل احتمالی انتخاب می‌شود، گاهی اصلاح زمان رابطه، درمان اختلال تخمک‌ گذاری یا کنترل بیماری زمینه‌ای کافی است، در شرایط دیگر، درمان عامل مردانه، جراحی منتخب، تلقیح داخل رحمی یا روش‌ های کمک‌ باروری مطرح می‌شوند.

همه نتایج غیرطبیعی به درمان فوری نیاز ندارند و همه نتایج طبیعی نیز به معنی بی‌نیازی از پیگیری نیستند، سن زن و مدت تلاش برای بارداری در انتخاب سرعت و نوع درمان اثر چشمگیری دارند و تصمیم مشترک زوج و پزشک باید بر پایه احتمال سود، عوارض، زمان و ترجیح‌ های فردی است.

سؤالات متداول

در نهایت…

آزمایشات ناباروری زمانی بیشترین ارزش را دارند که مرحله‌ به‌ مرحله، با زمان‌ بندی درست و برای هر دو نفر انجام شوند، آزمایش هورمونی، سونوگرافی، بررسی رحم و لوله‌ها و اسپرموگرام، هر کدام بخشی از تصویر باروری را نشان می‌دهند و هیچ نتیجه‌ای نباید جدا از سابقه و معاینه تفسیر شود.

اگر بارداری طبق بازه‌های توصیه‌ شده رخ نداده یا چرخه‌های نامنظم، درد لگنی، سابقه جراحی و مشکل شناخته‌ شده در اسپرم وجود دارد، مراجعه به متخصص زنان برای برنامه‌ریزی دقیق ارزیابی مفید است.