ناباروری و علائم آن

ناباروری زمانی مطرح می‌شود که یک زوج پس از یک سال رابطه منظم بدون جلوگیری، هنوز موفق به بارداری نشده باشند و این موضوع دلایل مختلفی از مشکلات تخمک گذاری و اختلالات هورمونی گرفته تا کاهش کیفیت اسپرم یا انسداد مسیرهای باروری دارد، اما چرا بعضی زوج‌ ها با وجود سلامت ظاهری، باز هم با مشکل ناباروری روبه‌رو می‌شوند؟ شناخت دقیق علت، اولین قدم برای انتخاب روش درمانی مناسب و افزایش شانس بارداری است.

ناباروری چیست؟

ناباروری یعنی یک خانم بعد از یک سال رابطه جنسی منظم و بدون استفاده از روش های پیشگیری از بارداری، باردار نشود، برای خانم‌ های بالای 35 سال، این زمان 6 ماه است و اگر زوج از اول بچه‌دار نشدند، ناباروری از نوع اولیه و اگر قبلا فرزند آوری کردند و حالا نمی‌توانند، ناباروری از نوع ثانویه است، گاهی اوقات مشکل از خانم و در برخی موارد از جانب آقا است و برای همین پزشک باید هر دو نفرشان را تحت معاینه و آزمایش قرار بدهد.

بیشتر بخوانید: ناباروری بعد از سقط جنین

علل ناباروری

دلایل متعددی پشت این اتفاق نهفته‌اند که در ادامه آن‌ها را بررسی می‌کنیم:

اختلالات تخمک گذاری

وقتی نظم آزاد شدن تخمک به‌ هم می‌ریزد، احتمال باروری کاهش می‌یابد، تنبلی تخمدان، مشکلات تیروئید، افزایش پرولاکتین، استرس شدید یا کاهش وزن ناگهانی باعث این اختلال می‌شوند و در این شرایط یا تخمک‌ گذاری انجام نمی‌شود یا کیفیت تخمک کاهش می‌یابد و نتیجه آن چرخه‌ های نامنظم، احتمال کمتر لقاح و ایجاد مشکلات هورمونی مرتبط است.

انسداد لوله‌های فالوپ

اگر لوله‌ ها بسته یا آسیب‌ دیده باشند، تخمک نمی‌تواند به رحم برسد و اسپرم هم امکان رسیدن به تخمک را ندارد، علت‌ های شایع شامل عفونت لگنی، آندومتریوز، جراحی‌ های شکمی، یا چسبندگی‌ های بعد از عفونت هستند، حتی یک انسداد جزئی هم مانع لقاح می‌شود و در موارد شدید خطر بارداری خارج‌ رحمی را افزایش می‌دهد.

مشکلات رحم

ساختار رحم نقش مهمی در لانه‌ گزینی جنین دارد، وجود فیبروم رحم، پولیپ، سپتوم رحمی یا ناهنجاری های مادرزادی فضای رحم را تغییر می‌دهد و مانع اتصال مناسب جنین می‌شود،حتی اگر لقاح به‌ درستی انجام شود، محیط نامناسب ایجاد شده توسط این مشکلات احتمال سقط یا عدم بارداری را افزایش می‌دهد و درمان بسته به نوع مشکل متفاوت است.

4. سن

این فاکتور هم به خانم مربوط می‌شود و هم همسرش و بعد از 35 سالگی تعداد و کیفیت تخمک‌ها کاهش چشمگیری پیدا می‌کنند، از طرف دیگر، وقتی سن خانم‌ها بالا می‌رود احتمال لانه گزینی موفق تخمک بارور شده هم کم می‌شود و سن آقایان نیز در این قضیه دخیل است که با افزایش سن، تعداد و کیفیت اسپرم، حجم منی و میزان تحرک اسپرم پایین می‌آید.

کاهش ذخیره تخمدان

ذخیره تخمدان یعنی تعداد و کیفیت تخمک‌ ها که با افزایش سن، به خصوص بعد از ۳۵ سالگی، این ذخیره کاهش می‌یابد و عوامل ژنتیکی، شیمی‌ درمانی، سیگار و بیماری‌ های خودایمنی نیز آن را تشدید می‌کنند، کاهش ذخیره به معنای کم شدن احتمال آزاد شدن تخمک سالم و کاهش شانس بارداری حتی در چرخه‌ های منظم است.

کاهش تعداد یا تحرک اسپرم

این یکی از شایع‌ ترین علل ناباروری مردانه است، واریکوسل، کمبود هورمون‌ ها، گرما، استرس، مصرف سیگار و الکل یا عوامل ژنتیکی کیفیت اسپرم را کاهش می‌دهند، اسپرم کم‌تحرک یا غیرطبیعی نمی‌تواند به‌ درستی به تخمک برسد و آن را بارور کند، حتی اگر تعداد اسپرم مناسب باشد.

انسداد مسیر خروج اسپرم

اگر مسیر عبور اسپرم از بیضه تا مجرای انزال بسته باشد، اسپرم نمی‌تواند خارج شود و این انسداد مادرزادی، ناشی از جراحی قبلی، عفونت یا التهاب است و در چنین شرایطی، بیضه اسپرم تولید می‌کند اما خروج آن ممکن نیست و نتیجه آن ناباروری ظاهرا بدون علت مشخص است.

مشکلات ساختاری بیضه

آسیب، ضربه، عفونت یا مشکلات مادرزادی مثل بیضه نزول نکرده، عملکرد بیضه را مختل می‌کنند، وقتی بافت بیضه آسیب ببیند، تولید اسپرم کاهش یافته یا متوقف می‌شود و برخی بیماری‌ها نیز با ایجاد التهاب مزمن به بافت اسپرم‌ ساز آسیب می‌رسانند و کیفیت تولید را کاهش می‌دهند.

اختلالات هورمونی مردان

هورمون‌ های هیپوفیز و هیپوتالاموس کنترل‌ کننده تولید اسپرم هستند، کاهش تستوسترون، اختلال در LH و FSH یا مشکلات غددی باعث کاهش تولید اسپرم می‌شوند، این اختلالات گاهی ناشی از استرس، چاقی، داروها یا بیماری‌ های زمینه‌ای هستند و با آزمایش خون تشخیص داده می‌شوند.

عوامل سبک زندگی و مشترک

استرس طولانی‌ مدت، خواب کم، مصرف سیگار، الکل، مواد مخدر، چاقی، لاغری شدید و تغذیه نامناسب تعادل هورمونی و کیفیت گامت‌ها را کاهش می‌دهند و همچنین گرمای زیاد مانند سونا، جکوزی یا لپ‌ تاپ روی پا باعث کاهش کیفیت اسپرم می‌شود، برخی داروها و بیماری‌ های مزمن نیز نقش دارند.

بیشتر بخوانید: باروری به روش ivf

علائم ناباروری

همان طور که گفتیم باردار نشدن دلایل مختلفی دارد و هر کدام از این دلایل علامت‌ های مخصوص خودشان را دارند.

علائم نازایی خانم‌ها:

• پریود نشدن
• قاعدگی نامنظم
• درد شدید در پریود
• رابطه جنسی دردناک
• بی میلی جنسی
• افزایش یا کاهش وزن بی دلیل
• ترشحات غیر طبیعی از سینه

علائم نازایی آقایان:

• کاهش میل جنسی
• مشکلات نعوظ و انزال
• کاهش مو‌های بدن یا صورت
• کاهش میزان منی
• توده یا درد در بیضه‌ها

روش‌ های تشخیص ناباروری

برای تشخیص ناباروری باید به بهترین متخصص زنان در تهران مراجعه کنید و روش های تشخیص شامل موارد زیر است:

بررسی شرح‌حال و معاینه فیزیکی

اولین قدم، گفت‌وگوی دقیق با پزشک درباره سابقه قاعدگی، جراحی‌ها، عفونت‌ها، سبک زندگی و داروهاست و سپس معاینه فیزیکی برای بررسی علائمی مانند اختلالات هورمونی، مشکلات تخمدانی یا بیضه‌ای انجام می‌شود، این مرحله جهت‌گیری اولیه درمان را مشخص می‌کند.

آزمایش اسپرم

این آزمایش پایه‌ای‌ ترین روش برای بررسی ناباروری مردان است، نمونه منی از نظر حجم، تعداد اسپرم، تحرک، مورفولوژی و PH بررسی می‌شود، نتایج نشان می‌دهد آیا بیضه‌ها به‌ درستی اسپرم تولید می‌کنند یا انسداد مسیر خروج وجود دارد و نتایج غیرطبیعی به پزشک کمک می‌کنند تا علت ناباروری مشخص شده و برنامه درمانی مناسب، از دارودرمانی تا تکنیک‌ های کمک‌ باروری، طراحی شود.

بررسی تخمک‌ گذاری

تخمک‌گذاری منظم برای بارداری ضروری است، این بررسی با کیت‌ های خانگی، آزمایش خون هورمونی یا سونوگرافی فولیکولی انجام می‌شود و مشخص می‌کند که آیا تخمک‌ گذاری هر ماه رخ می‌دهد، چه زمانی انجام می‌شود و کیفیت تخمک چگونه است. اختلالات تخمک‌گذاری از شایع‌ترین دلایل ناباروری زنان است و تشخیص آن به انتخاب روش‌های دارویی یا درمان‌های تکمیلی کمک می‌کند.

آزمایش‌ های هورمونی

سطح هورمون‌ های جنسی و تنظیم‌ کننده باروری، از جمله FSH، LH، استروژن، پرولاکتین و تستوسترون اندازه‌گیری می‌شود و اختلال در این هورمون‌ ها باعث ناباروری می‌شود، حتی اگر تخمک‌ گذاری یا تولید اسپرم به ظاهر طبیعی باشد، آزمایش‌ های هورمونی به شناسایی مشکلات تیروئیدی، هیپوفیزی یا کاهش تستوسترون کمک می‌کنند و مسیر درمان دارویی یا هورمونی را مشخص می‌کنند.

سونوگرافی و تصویربرداری از رحم و تخمدان

سونوگرافی ترانس واژینال یا ترانس‌ابدومینال وضعیت تخمدان، رحم و فولیکول‌ها را نشان می‌دهد و این روش کیست‌ها، فیبروم‌ها، آندومتریوز یا ناهنجاری‌ های ساختاری رحم و تخمدان را تشخیص می‌دهد و همچنین رشد فولیکول‌ها و ضخامت مخاط رحم را بررسی می‌کند تا مشخص شود تخمک‌ گذاری و شرایط لانه‌گزینی مناسب هستند یا خیر.

هیستروسالپنگوگرافی

در این روش با تزریق ماده حاجب به رحم و لوله‌های فالوپ، انسداد یا مشکلات ساختاری بررسی می‌شود، تصاویر اشعه X مسیر ماده را نشان می‌دهند و مشخص می‌کنند آیا لوله‌ها باز و سالم هستند یا چسبندگی و انسداد وجود دارد، این آزمایش برای زنانی که چندین ماه باردار نشده‌اند، بسیار مفید است و راهنمای برنامه درمانی بعدی، از دارو تا جراحی، می‌شود.

تست‌ های ژنتیکی

گاهی ناباروری علت ژنتیکی دارد، مانند اختلالات کروموزومی یا جهش‌ های ژنی خاص که روی اسپرم یا تخمک اثر می‌گذارند، تست‌ های ژنتیکی شامل بررسی کروموزوم‌ها و ژن‌های مرتبط با تولیدمثل است و تشخیص زودهنگام این مشکلات به پزشک کمک می‌کند روش‌ های کمک‌ باروری یا مشاوره ژنتیک را ارائه کند و ریسک انتقال مشکلات ژنتیکی به فرزند کاهش یابد.

بررسی کیفیت مخاط رحم و آزمایش‌های لانه‌گزینی

حتی اگر تخمک‌گذاری طبیعی باشد، کیفیت مخاط رحم و زمان‌بندی لانه‌گزینی جنین اهمیت دارد، آزمایش‌ها و سونوگرافی‌ های خاص این وضعیت را بررسی می‌کنند و مشخص می‌کنند آیا رحم آماده پذیرش جنین است یا مشکلاتی مانند ضخامت ناکافی یا تغییرات هورمونی مانع لانه‌گزینی می‌شوند و این اطلاعات برای انتخاب درمان دارویی یا IVF بسیار مهم است.

پیشگیری از ناباروری

باردار شدن آرزوی خیلی‌ها است و احساس لطیف و زیبای در آغوش گرفتن فرزند، زندگی را به کام پدر و مادر شیرین‌تر می‌کند و اگر قصد بارداری دارید نکات زیر را مد نظر داشته باشید:

حفظ وزن مناسب بدن

حفظ وزن در محدوده سالم یکی از مهم‌ ترین عوامل پیشگیری از ناباروری است، چاقی باعث افزایش مقاومت به انسولین، اختلال تخمک گذاری و کاهش کیفیت اسپرم می‌شود، از طرف دیگر، لاغری شدید باعث کاهش هورمون‌ های ضروری برای باروری و توقف تخمک‌ گذاری می‌شود، تغذیه متعادل، ورزش منظم و کنترل تدریجی وزن باعث حفظ تعادل هورمونی و بهبود عملکرد سیستم تولیدمثل می‌شود.

ترک سیگار و کاهش مصرف الکل

مواد شیمیایی موجود در سیگار باعث آسیب به DNA اسپرم و کاهش کیفیت تخمک می‌شود، نیکوتین جریان خون به ارگان‌ های تولیدمثل را کم کرده و احتمال سقط و ناباروری را افزایش می‌دهد، الکل نیز با ایجاد اختلال هورمونی، کاهش تستوسترون و آسیب به کبد، شانس باروری را کاهش می‌دهد و ترک این عادات نه‌ تنها سلامت عمومی را تقویت می‌کند، بلکه بهبود چشمگیری در کیفیت اسپرم و چرخه تخمک‌ گذاری ایجاد می‌کند.

کنترل استرس و خواب کافی

استرس شدید روی محور هورمونی هیپوتالاموس–هیپوفیز اثر می‌گذارد و باعث اختلال تخمک‌ گذاری یا کاهش تولید اسپرم می‌شود، خواب ناکافی نیز سطح کورتیزول را بالا برده و تعادل هورمون‌ های جنسی را کاهش می‌دهد، تنظیم خواب بین ۷ تا ۸ ساعت، انجام فعالیت‌ هایی مثل یوگا، پیاده‌روی، تنفس عمیق یا کاهش فشارهای روزانه از اختلالات هورمونی و ناباروری جلوگیری می‌کند و بدن را در شرایط باروری مطلوب‌ تری نگه می‌دارد.

پیشگیری از عفونت‌ های تناسلی

عفونت‌ های درمان‌نشده مانند PID در زنان باعث انسداد لوله‌ های فالوپ و چسبندگی لگنی می‌شوند و در مردان نیز عفونت بیضه، اپیدیدیم یا پروستات مسیر انتقال اسپرم را مختل می‌کند، رعایت بهداشت جنسی، استفاده از وسایل محافظتی و درمان سریع هرگونه عفونت بهترین راه جلوگیری از آسیب دائمی به سیستم تولیدمثل است، پیگیری پزشکی به‌ موقع مانع انتشار التهاب و انسداد در مسیرهای باروری می‌شود.

اجتناب از گرمای زیاد برای مردان

دمای بیضه باید چند درجه کمتر از دمای بدن باشد تا اسپرم‌ سازی طبیعی انجام شود، قرار گرفتن طولانی‌ مدت در سونا، جکوزی، محیط‌ های گرم یا استفاده از صندلی خودرو با گرم‌کن دمای بیضه را بالا برده و کیفیت و تعداد اسپرم را کاهش می‌دهد، حتی نگه‌ داشتن لپ‌تاپ روی پا برای مدت طولانی تأثیر منفی می‌گذارد و کاهش این عوامل حرارتی باعث حفظ سلامت اسپرم و پیشگیری از ناباروری می‌شود.

تغذیه سالم و دریافت ویتامین‌ ها

رژیم غذایی سرشار از سبزیجات، میوه‌ها، غلات کامل، پروتئین سالم و چربی‌ های مفید از عملکرد تولید مثل پشتیبانی می‌کند، ویتامین‌ های A، C، E، D، روی، سلنیوم و اسید فولیک در کیفیت اسپرم و تخمک نقش اساسی دارند و کمبود این مواد به اختلال هورمونی، کاهش سطح انرژی و اختلال در روند لقاح منجر می‌شود، تغذیه اصولی همراه با مکمل‌ یاری در صورت نیاز، بهترین راه تقویت باروری است.

کنترل بیماری‌ های زمینه‌ای

مشکلاتی مثل تیروئید، دیابت، PCOS، اختلالات غددی یا بیماری‌ های خودایمنی مستقیما روی بارداری اثر می‌گذارند و کنترل منظم این بیماری‌ها و مصرف صحیح داروها، تعادل هورمونی را پایدار نگه می‌دارد و احتمال ناباروری را کم می‌کند، افراد مبتلا به بیماری‌ های مزمن باید پیش از اقدام به بارداری با پزشک مشورت کنند تا درمان‌ها تنظیم شود و بدن در بهترین وضعیت باروری قرار گیرد.

کاهش مواجهه با مواد شیمیایی مضر

قرار گرفتن طولانی‌ مدت در معرض مواد صنعتی، آفت‌کش‌ها، فلزات سنگین، حلال‌ها و دودهای شیمیایی کیفیت اسپرم و تخمک را کاهش می‌دهد، این مواد با ایجاد استرس اکسیداتیو، آسیب DNA و تغییرات هورمونی باعث ناباروری می‌شوند و استفاده از تجهیزات ایمنی در محیط کار، تهویه مناسب و کاهش تماس مستقیم با این مواد راهکارهای مهمی در پیشگیری از آسیب تولیدمثلی هستند.

انجام چکاپ منظم

بررسی سلامت قبل از بارداری شامل آزمایش خون، هورمون‌ها، کیفیت اسپرم، تخمک‌گذاری و وضعیت رحم و بیضه‌ها می‌شود و این چکاپ‌ ها مشکلات پنهان را قبل از ایجاد ناباروری شناسایی می‌کنند و تشخیص زودهنگام به پزشک اجازه می‌دهد مشکل را سریع و مؤثر درمان کند و شانس باروری زوج را به‌ طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد و این کار یکی از مطمئن‌ ترین روش‌ های پیشگیری طولانی‌ مدت است.

بیشتر بخوانید: درمان ناباروری

چه زمانی باید برای ناباروری به پزشک مراجعه کرد؟

زوجین باید در شرایط زیر برای بررسی ناباروری به پزشک مراجعه کنند:

• پس از یک سال تلاش ناموفق برای بارداری (در زنان زیر 35 سال) و پس از 6 ماه (در زنان بالای 35 سال).

• اگر زن دوره‌های قاعدگی نامنظم یا قطع شده دارد.

• اگر مرد یا زن سابقه بیماری‌های ژنتیکی، هورمونی یا جراحی‌ های مرتبط با دستگاه تناسلی داشته باشد.

• در صورت وجود علائمی مانند درد شدید لگنی، ترشحات غیرعادی یا مشکلات جنسی.

• اگر مرد دچار کاهش میل جنسی، مشکلات نعوظ یا سابقه عفونت‌ های تناسلی باشد.

سوالات متداول

در نهایت…

اگر طی 1 سال گذشته روابط جنسی محافظت نشده و منظم داشته‌اید اما باردار نشده‌اید، احتمال ناباروری برایتان وجود دارد و دلیل این اتفاق می‌تواند از سمت شما یا همسرتان باشد، بنابراین هر دوی شما باید در برنامه درمان مشارکت داشته باشید و اولین قدم برای درمان، مراجعه به پزشک متخصص است، دکتر موسوی زاده- متخصص زنان، زایمان و نازایی- با تجربه و مهارت بالایشان به شما در کشف علت عدم باروری و برنامه‌ریزی برای درمان کمک خواهند کرد.