ناباروری مردان: علل، تشخیص و درمان

آیا ناباروری همیشه به مشکلات باروری در زنان مربوط می‌شود؟ برخلاف تصور رایج، عوامل مردانه نقش مهمی در دشواری بارداری دارند، ناباروری مردان به دلایلی مانند کاهش تعداد یا تحرک اسپرم، اختلالات هورمونی، مشکلات ساختاری دستگاه تناسلی یا برخی عوامل سبک زندگی ایجاد می‌شود، نکته مهم این است که بسیاری از این عوامل با بررسی‌ های پزشکی قابل شناسایی و در مواردی قابل درمان هستند، آشنایی با علل و روش‌ های تشخیص ناباروری مردان، نخستین گام برای انتخاب مسیر درمان مناسب است.

ناباروری مردان چیست؟

ناباروری مردان به شرایطی گفته می‌شود که در آن توانایی باروری مرد کاهش یافته یا بارداری به دلیل وجود یک عامل مردانه با مشکل مواجه می‌شود، این وضعیت ناشی از کاهش تعداد اسپرم، ضعف حرکت یا اختلال در شکل طبیعی اسپرم، مشکلات هورمونی، انسداد مسیر انتقال اسپرم یا برخی بیماری‌ها است و گاهی نیز علت مشخصی برای ناباروری پیدا نمی‌شود، تشخیص دقیق با بررسی سابقه پزشکی، معاینه و آزمایش‌ هایی مانند آنالیز مایع منی انجام می‌شود.

علل ناباروری مردان

ناباروری مردان دلایل مختلفی دارد و گاهی بیش از یک عامل در ایجاد آن نقش دارد و مهم‌ترین علل عبارت‌اند از:

واریکوسل

واریکوسل به گشاد شدن و پیچ‌خوردگی غیرطبیعی رگ‌های اطراف بیضه گفته می‌شود، این عارضه با افزایش دمای اطراف بیضه، بر تولید و کیفیت اسپرم اثر می‌گذارد و واریکوسل همیشه باعث ناباروری نمی‌شود، اما در برخی مردان با کاهش تعداد یا تحرک اسپرم همراه است و در صورت نیاز باید توسط متخصص بررسی شود.

عفونت‌ها

برخی بیماری‌ های مزمن و عفونت‌ های دستگاه تناسلی عملکرد بیضه‌ها یا مسیر انتقال اسپرم را تحت تأثیر قرار می‌دهند و عفونت‌ هایی مانند التهاب بیضه یا اپیدیدیم در بعضی موارد باعث آسیب به بافت یا ایجاد انسداد می‌شوند و کنترل بیماری‌ های زمینه‌ای و درمان به‌ موقع عفونت‌ها از آسیب بیشتر به باروری جلوگیری می‌کند.

عوامل ژنتیکی

برخی اختلالات ژنتیکی بر رشد بیضه‌ها، تولید اسپرم یا انتقال آن اثر می‌گذارند و باعث کاهش شدید تعداد اسپرم یا حتی نبود اسپرم در مایع منی می‌شوند، در مردانی که تعداد اسپرم بسیار پایین است یا علت ناباروری مشخص نیست، پزشک آزمایش‌ های ژنتیکی را برای شناسایی عوامل احتمالی تجویز می‌کند.

اختلالات تولید اسپرم

تولید اسپرم سالم به عملکرد مناسب بیضه‌ها و هورمون‌ های مرتبط با آن وابسته است و کاهش تعداد اسپرم، تحرک ضعیف یا تغییر در شکل طبیعی اسپرم احتمال رسیدن اسپرم به تخمک و لقاح را کاهش می‌دهد و عواملی مانند عفونت، برخی بیماری‌ها، اختلالات هورمونی و آسیب به بیضه‌ها در ایجاد این مشکل نقش دارند.

سبک زندگی و عوامل محیطی

عوامل مختلفی مانند مصرف سیگار و دخانیات، اضافه‌ وزن، کم‌تحرکی، استرس طولانی‌ مدت و قرار گرفتن مداوم بیضه‌ها در معرض گرمای زیاد کیفیت اسپرم را کاهش می‌دهند و برخی داروها و مواد شیمیایی محیطی نیز بر باروری اثر داشته و اصلاح عادات روزمره در بهبود سلامت باروری مؤثر است.

عدم تعادل هورمونی

هورمون‌ هایی مانند تستوسترون و هورمون‌ های ترشح‌ شده از هیپوفیز، نقش مهمی در تولید اسپرم دارند و اختلال در عملکرد غددی مانند هیپوفیز یا تیروئید روند تولید اسپرم را مختل می‌کند، مصرف برخی داروها یا هورمون‌ها نیز بر باروری اثر می‌گذارد و تشخیص علت با بررسی علائم و آزمایش‌ های هورمونی انجام می‌شود.

نقایص لوله‌های حمل اسپرم

گاهی تولید اسپرم در بیضه‌ها طبیعی است، اما به دلیل انسداد در مسیر انتقال، اسپرم نمی‌تواند به‌ درستی وارد مایع منی شود و این مشکل در اثر عفونت، جراحی، آسیب یا برخی اختلالات مادرزادی ایجاد می‌شود و در چنین شرایطی، بررسی دقیق دستگاه تناسلی و آزمایش مایع منی به تشخیص علت کمک می‌کند.

بیشتر بخوانید: علت ناباروری در زنان

عوامل موثر بر روی ناباروری مردان

• قرار گرفتن در معرض آفت‌کش‌ها، علف‌کش‌ها و سایر مواد شیمیایی می‌تواند تعداد اسپرم را کاهش دهد.
• دوزهای بالای تشعشع می‌تواند تولید اسپرم را گاهی اوقات به طور دائمی کاهش دهد.
• استفاده مکرر از وان‌های آب گرم، سونا و پوشیدن لباس تنگ می‌تواند دمای بیضه‌ها را افزایش داده و تولید اسپرم را کاهش دهد.
• مصرف کوکائین، ماری جوانا و الکل بیش از حد می‌تواند تعداد و کیفیت اسپرم را کاهش دهد.
• سیگار کشیدن تعداد و تحرک اسپرم را کاهش می‌دهد.
• اضافه وزن می‌تواند با تاثیر مستقیم بر اسپرم و ایجاد تغییرات هورمونی که باروری مرد را کاهش می‌دهد، بر باروری تاثیر بگذارد.
• استرس شدید یا طولانی مدت می‌تواند بر هورمون‌هایی که تولید اسپرم را تنظیم می‌کنند تأثیر بگذارد.

علائم ناباروری مردان

علائم اصلی ناباروری مردان عدم توانایی در باردار کردن همسر است و با این حال، مشکلات زمینه‌ای مانند عدم تعادل هورمونی، اختلالات ارثی یا شرایطی که عبور اسپرم را مسدود می‌کند، باعث علائم و نشانه‌های دیگری می‌شود که این موارد شامل موارد زیر است:

• مشکلات عملکرد جنسی (به عنوان مثال، مشکل در انزال یا اختلال نعوظ)
• درد، تورم یا توده در ناحیه بیضه
• عفونت‌ های مکرر تنفسی
• رشد غیر طبیعی سینه (ژنیکوماستی)
• کاهش موهای صورت یا بدن یا سایر علائم ناهنجاری کروموزومی یا هورمونی
• تعداد اسپرم کمتر از حد طبیعی (کمتر از 15 میلیون اسپرم در هر میلی‌لیتر منی)

چه زمانی برای ناباروری مردان باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر زوجی با وجود رابطه جنسی منظم و بدون استفاده از روش‌های پیشگیری، پس از ۱۲ ماه موفق به بارداری نشوند، بهتر است برای بررسی ناباروری به پزشک مراجعه کنند، در صورت وجود عواملی مانند سابقه بیماری یا جراحی بیضه، واریکوسل، آسیب به دستگاه تناسلی، مشکلات انزال یا کاهش میل جنسی، مراجعه زودتر توصیه می‌شود و همچنین در مواردی که آزمایش اسپرم قبلی غیرطبیعی بوده است، بررسی تخصصی به شناسایی علت و انتخاب روش درمان ناباروری مناسب کمک می‌کند.

روش های تشخیص ناباروری در مردان

تشخیص ناباروری در مردان با هدف شناسایی علت کاهش قدرت باروری انجام می‌شود و شامل بررسی سوابق پزشکی، معاینه و آزمایش‌ های تخصصی است و مهم‌ترین روش‌های تشخیص عبارت‌اند از:

• معاینه کامل دستگاه تناسلی و مصاحبه دقیق در مورد سابقه پزشکی، بیماری‌ها، جراحی‌ها و عادات جنسی.
• مهم‌ترین آزمایش برای ناباروری مردان تجزیه منی است که این آزمایش مقدار و کیفیت اسپرم از جمله تحرک، مورفولوژی و تعداد را ارزیابی می‌کند.
• آزمایش خون برای بررسی سطح هورمون‌ها که نقش مهمی در رشد جنسی و تولید اسپرم دارند.
• شناسایی شرایط ارثی خاص که ممکن است بر باروری تاثیر بگذارد.
• در مواردی که تجزیه منی اسپرم کم یا بدون اسپرم را نشان می‌دهد، بیوپسی می‌تواند تعیین کند که علت آن انسداد یا مشکل تولید است.
• سونوگرافی یا MRI برای بررسی مواردی مانند واریس، انسداد یا ناهنجاری در اندام‌های تولید مثل.

بیشتر بخوانید: درمان ناباروری با بهترین روش

درمان ناباروری مردان

درمان ناباروری مردان به علت زمینه‌ای، شدت اختلال و وضعیت باروری زوج بستگی دارد و پس از انجام بررسی‌های لازم، پزشک از یک روش درمانی یا ترکیبی از چند روش استفاده می‌کند و مهم‌ترین گزینه‌ های درمانی عبارت‌اند از:

درمان دارویی

برای افرادی که سطح هورمون‌ های تستوسترون، LH یا FSH غیرطبیعی دارند داروهایی مثل گنادوتروپین‌ها (hCG، FSH)، کلومیفن سیترات (Clomiphene) و آناستروزول (در برخی موارد) تجویز می‌شود و آنتی‌بیوتیک‌ها برای درمان عفونت‌ های دستگاه تناسلی مانند اپیدیدیمیت یا پروستاتیت تجویز خواهند شد.

گاهی پزشکان مکمل‌ هایی مانند زینک، ویتامین C و E، کوآنزیم Q10، یا کارنیتین نیز برای بهبود کیفیت اسپرم تجویز می‌کنند.

درمان واریکوسل

اگر واریکوسل باعث اختلال در تولید یا کیفیت اسپرم شده باشد، پزشک درمان جراحی را پیشنهاد می‌کند و در این روش، رگ‌های غیرطبیعی بسته می‌شوند تا جریان خون مناسب‌تر شود و تصمیم برای درمان به عواملی مانند شدت واریکوسل، نتایج آزمایش اسپرم و شرایط باروری زوج بستگی دارد.

درمان انسداد مسیر اسپرم

در برخی مردان، اسپرم تولید می‌شود اما به دلیل انسداد در مسیر انتقال، وارد مایع منی نمی‌شود و بسته به محل و علت انسداد، جراحی برای بازکردن مسیر یا روش‌ های برداشت اسپرم از بیضه یا اپیدیدیم انجام می‌شود و انتخاب روش به شرایط فرد و وضعیت دستگاه تناسلی بستگی دارد.

روش‌ های کمک‌ باروری

اگر درمان علت زمینه‌ای موفق نباشد یا اختلال اسپرم شدید باشد، روش‌ های کمک‌ باروری مانند IUI، IVF و ICSI می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند و در ICSI، یک اسپرم به‌ طور مستقیم داخل تخمک تزریق می‌شود و این روش در برخی موارد کاهش شدید تعداد یا تحرک اسپرم کاربرد دارد.

راه‌های پیشگیری و حفظ سلامت باروری مردان

اگرچه نمی‌توان از تمام عوامل مؤثر بر ناباروری مردان پیشگیری کرد، رعایت برخی نکات به حفظ سلامت دستگاه تناسلی و کیفیت اسپرم کمک می‌کند:

• ترک سیگار و دخانیات، مواد موجود در دخانیات می‌توانند تعداد و کیفیت اسپرم را کاهش دهند و بر تحرک آن تأثیر بگذارند.
• حفظ وزن مناسب، اضافه‌وزن و چاقی ممکن است تعادل هورمونی و تولید اسپرم را تحت تأثیر قرار دهد.
• مصرف میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل، پروتئین‌های سالم و مواد غذایی سرشار از آنتی‌اکسیدان به سلامت عمومی و عملکرد مناسب اسپرم کمک می‌کند.
• قرار گرفتن مداوم بیضه‌ها در معرض گرمای زیاد ممکن است تولید اسپرم را تحت تأثیر قرار دهد.
• ورزش متعادل می‌تواند به حفظ وزن، سلامت هورمونی و عملکرد مناسب بدن کمک کند.
• برخی داروها، به‌ویژه استروئیدهای آنابولیک و تستوسترون، می‌توانند تولید طبیعی اسپرم را کاهش دهند.
• رعایت بهداشت و مراجعه به بهترین متخصص ناباروری در تهران در صورت مشاهده علائم عفونت دستگاه تناسلی از برخی عوارض مؤثر بر باروری جلوگیری می‌کند.
• تماس طولانی‌ مدت با برخی مواد شیمیایی و آلاینده‌های محیطی ممکن است بر کیفیت اسپرم اثر بگذارد.
• بیماری‌هایی مانند دیابت و برخی اختلالات هورمونی در صورت کنترل‌ نشدن می‌توانند بر عملکرد باروری اثر بگذارند.

سوالات متداول

در نهایت…

ناباروری مردان مشکلی شایع و اغلب قابل درمان است که به دلایل مختلفی مانند اختلالات هورمونی، مشکلات اسپرم، عفونت‌ها یا عوامل ژنتیکی ایجاد می‌شود و با تشخیص صحیح و به‌موقع، استفاده از روش‌های دارویی، جراحی یا کمک‌ باروری، بسیاری از مردان می‌توانند شانس باروری خود را بازیابند و تغییر سبک زندگی نیز نقش مهمی در بهبود کیفیت اسپرم دارد.